باسمه تعالي
گزارش نشست علمي
معاونت پژوهشي دانشکده معارف اسلامي و فرهنگ و ارتباطات با
عنوان: "سکتاريانيسم و مدرنيته: تأملي بر فرقهگرايي مذهبي
مدرن در ايران" که در تاريخ 5/12/85 روز شنبه برگزار شد.
1-
سخنران
نشست آقاي بهزاد حميديه، دانشجوي دکتري اديان و عرفان دانشکده
الهيات دانشگاه تهران و عضو هيأت علمي پژوهشکده مطالعات
راهبردي ياس بودند.
2-
نشست ساعت
30/14 دقيقه آغاز شد.
3-
آقاي
جعفری(عضو هيأت علمي دانشکده) با معرفي آقاي حميديه به
دانشجويان جلسه را آغاز کردند. از موارد ذکر شده در معرفي آقاي
جعفري سوابق خوب آقاي حميديه در دروس حوزوي، همچنين تخصص ايشان
در باب فرقهگرايي و فرقههاي مذهبي مدرن حال حاضر ايران بود.
4-
سخنراني
آقاي حميديه تا ساعت 15/15 دقيقه ادامه داشت. ايشان با
مقدمهاي در خصوص ميانرشتهاي بودن مباحثات مربوط به جنبشهاي
نوپديد ديني آغاز کرده و اضافه کردند که براي اولين بار "ماکس
وبر" و "ارنست ترولت" بودند که موضوع فرقه
(Sect)
و کيش
(Cault) را
ارائه کردند و از اين تمايز مفهومي بود که نوعي تقابل و مبارزه
بين Sect
و دين اصلي
(Mainstream
Religion)
بوجود آمد. جالب اينکه همين معارضه است که هويت اصلي
Sect
را تشکيل ميدهد. بنابراين منظور ما از
Sect
(فرقه) چند شعبه شدن اديان پس از مرگ بنيانگذاران آن نيست.
5-
در باب
تمايز Cault
و Sect
بايد گفت که به نظر ويلسون
Sect
اعم از Cault
است و اصولاً کيشها بخشي از فرقهها محسوب ميشوند.
6-
مفهوم
ديگري که بايد بدان پرداخته شود
Denemination
است. منظور پيتر برگر از اين اصطلاح توليد فرقهها و دستههاي
ديني مختلف است که براي خودشان انحصار قائل نيستند بلکه ديگر
فرقههاي ديني را نيز به رسميت ميشناسند و از آنها هم به
عنوان فرقههاي معتبر ياد ميکنند.
7-
نهايتاً
اصطلاح (New
religion movements)
يا جنبشهاي نوپديد ديني اشاره به ادياني هستند که پس از
جنگ جهاني دوم به صورت نهفته مشغول رشد بودهاند و ظهور
رسميشان پس از جريانهاي ضدفرهنگي بوده است که در اروپا و
آمريکاي دهه 1960 اتفاق افتاد. اين اديان جديد در ادبيات
جامعهشناسي دين به
(New Religion)
هم معروف هستند. هر چند که اطلاق مفهوم دين بدانها در زبان
فارسي خيلي پذيرفته نشده است. لذا از آنها بيشتر به عرفانهاي
جديد تعبير ميکنند.
8-
خصوصيات
اديان جديد که از اديان سنتي متمايز هستند چنين است:
-
بارزترين
خصوصيات اين اديان جديد اومانيستي بودن آنهاست که ملهم
از ارزشهاي دوران روشنگري است. يعني دين در خدمت انسان و
ارزشهاي اجتماعي اوست لذا اگر اين نتوانست به نيازهاي انسان
پاسخ دهد عقلانيت ابزاري کاملاً اقتضاء دارد که شخص از آن دين
خارج شود.
-
نفي وحي از منظري سکولاريستي:
در باب اين ويژگي ممکن است اين سؤال يا اشکال مطرح شود که اگر
اين پديدهها ديني هستند پس چگونه همزمان سکولار هم هستند؟ آيا
ميتوان دين سکولار داشت!؟ يعني چيزي مستلزم ضد خود باشد! پاسخ
اين اشکال را بايد در سطحبندي کارل دابلر از سکولاريسم کرد.
او سه سطح جامعه، فرد و دين را در فرآيند سکولاريزاسيون تفکيک
ميکند. منظور دابلر از سکولاريسم در سطح دين فرو کاستن آن به
معنويت است که در اينصورت ديني خواهيم داشت که دعاوي
مابعدالطبيعه در آن نيست، حوزة اعتقاداتش ناقص است و در مقابل،
حوزه معنويت و اوج روحي افزايش پيدا ميکند، تعبد در آن حضور
ندارد و هيچ اتوريته از يک موجود فراطبيعي را نميتوان در آن
مشاهده کرد.
-
التقاطي بودن:
در گذشته هم چنين ادياني وجود داشته است مثل دين ماني و يا از
انواع معاصر آن ميتوان به دين سيک اشاره کرد. اين مفهوم الان
به معني سيال بودن اعتقادات است يعني اعتقادات ممکن است کاملاً
متغير باشد، مثلاً پس از چند سال عقايد يک گروه عوض شود! حتي
اعضاي فرقه ميتوانند در مراسمات و اجتماعات مذهبي داخلي شرکت
کنند ولي عقايد خودشان را هم داشته باشند. التقاطي بودن از طرف
ديگر به معني جهاني بودن دين جديد نيز هست. به عبارت ديگر اين
دين مرزهاي ملي و منطقهاي و حتي مذهبي را به محدودههايي
کاملاً تسخير شده و تکه شده تبديل ميکند. به عنوان مثال
هاراکريشنا يا بوديسم ديگر متعلق به يک منطقه خاص نيست بلکه
بصورت جهاني عمل ميکند. امکانات فضاي
web
به اين ويژگي جهاني بسيار کمک کرده است و فضاي تبليغي بسيار
گستردهاي را براي آنها گشوده است.
-
جذابيتهاي بالا براي رشد و عضوگيري:
که مؤلفههاي اين ويژگي ميتوان به مواردي اشاره کرد.
1.
انکار
صريح دين بودن: که در اينصورت محدوديتها و هنجارهاي اديان سنتي
کناري ميرود و نوعي دينورزي بيمسئوليت رواج مييابد.
2.
مرحلهاي
بودن: مراحل رستگاري را بصورتي کاملاً کمي معرفي ميکند. مثلاً
آرامش در بيست جلسهً !
3.
قابل
پيشبيني بودن
9-
وضعيت
اديان جديد در ايران:
-
نشانههاي
شيوع را در همه جاي کشور ميتوانيد مشاهده کنيد؛ مکانهاي مفصل
و وسيع براي انجمنهاي مذهبي و کلاسها، انتشارات بزرگ و مجهز،
سايتها و نشريات و ..
-
يکي از
مکانهاي نسبتاً مساعد براي رصد اين اديان نمايشگاههاي
بينالمللي کتاب تهران است که کتابهاي ديني اديان در تيراژ
بالا و با تجديد چاپ متعدد به فروش ميرسد. حتي چاپ برخي کتب
اين فرقهها به بيش از 35 دور رسيده است.
10-
تيپولوژي
عمده دين اديان در ايران: هر چند که آنقدر زيادند که نميتوان
يک تيپولوژي کلي ارائه کرد ولي برخي موارد مهم بيان ميشود.
-
نبوتيها:
مؤسسان اين اديان مدعي پيامبري و حمل پيام خاص براي انسانها
هستند.
-
سنن شرقي:
مثل مراهبه متعالي،
TM
که عمدتاً از اديان شرقي الهام گرفتهاند.
-
Self Religion
-
موفقيتهاي شخصي
در اقتصاد، مديريت، روابط عشقي به عنوان هدف دين مثل برايان
ترسي، هارويل هندريس
-
علوم غريبه و متعاليه باطني
علي جعفري